Żelazo to jeden z pierwiastków niezbędnych do prawidłowego funkcjonowania organizmu. Bierze udział w wielu reakcjach, które w nim zachodzą. Jakie są objawy nadmiaru i niedoboru tego pierwiastka? Jakie produkty warto spożywać, aby poziom żelaza we krwi był odpowiedni?
Żelazo – jaką pełni funkcję w organizmie?
Żelazo jest mikroelementem, bez którego prawidłowe funkcjonowanie organizmu nie byłoby możliwe. Niestety nie jest on w stanie sam wyprodukować żelaza i konieczne jest jego uzupełnianie wraz z pożywieniem.
Za wchłanianie żelaza odpowiadają dwunastnica oraz górny odcinek jelita cienkiego. Żelazo jest magazynowane w wątrobie w postaci ferrytyny.
Mikroelement ten bierze także udział w powstawaniu erytrocytów w szpiku kostnym. Wiele enzymów i białek uczestniczących w mechanizmach neuro-przekaźnictwa jest zależnych od żelaza. Badania dowodzą, że żelazo uczestniczy w reakcjach, których efektem jest powstawanie dopaminy i serotoniny. Neurotransmitery te wpływają na dobry nastrój i samopoczucie.
Żelazo wpływa na wytwarzanie kwasu gamma-aminomasłowego odgrywającego znaczącą rolę w odporności na stres. Ponadto jest niezbędne do prawidłowej pracy limfocytów, które są odpowiedzialne za reakcje odpornościowe.
Zalecane dzienne spożycie żelaza wg RDA
Zalecane dzienne spożycie żelaza nie jest jednakowe dla wszystkich. Zależy ono od wieku i płci.
- Dziewczęta – 15 mg/dzień.
- Chłopcy – 12 mg dzień.
- Kobiety w wieku rozrodczym – 18 mg/dzień.
- Kobiety w ciąży – 27 mg/dzień.
- Kobiety po menopauzie – 10 mg/dzień.
- Mężczyźni – 10 mg/dzień [4].
Jak sprawdzić poziom żelaza we krwi?
W celu sprawdzenia poziomu żelaza zwykle pobierana jest krew z żyły łokciowej. Według zaleceń wielu laboratoriów na badanie najlepiej zgłosić się rano, pozostając na czczo.
Prawidłowe stężenie żelaza wynosi odpowiednio 17,7-35,9 µmol/l (90-200 µg/dl) u mężczyzn, a u kobiet 11,1-30,1 µmol/l (60-170 µg/dl). Zdarza się, że badanie poziomu żelaza jest niewystarczające. Wówczas lekarz może zalecić całościową ocenę gospodarki żelazem – oznaczenie poziomu ferrytyny i transferryny oraz utajoną zdolność wiązania żelaza. Zdarza się, że lekarze zlecają również badanie morfologii krwi. Dzieje się tak, gdy liczba erytrocytów jest zbyt niska lub stężenie hemoglobiny przyjmuje zbyt małe wartości.
Objawy i skutki nadmiaru żelaza
Zarówno niedobór, jak i nadmiar żelaza jest szkodliwy. W przypadku zbyt wysokiego poziomu żelaza często mówi się o hemochromatozie. Jest to choroba, której przyczyną jest nadmierne wchłanianie żelaza przez układ pokarmowy. Nadwyżki tego pierwiastka kumulują się w narządach i mogą działać na nie toksycznie.
Wyróżnia się dwa rodzaje hemochromatozy:
- pierwotna (wrodzona) – powstaje w wyniku mutacji genu,
- nabyta – pojawia się w trakcie życia; powodują ją m.in. nadmierna podaż żelaza wraz z pokarmem lub przyjmowanie zbyt dużej ilości preparatów, które zawierają żelazo.
Objawy tego schorzenia nie są zbyt charakterystyczne, dlatego diagnoza stawiana jest zwykle dość późno. Do symptomów hemochromatozy zalicza się:
- postępujące uczucie zmęczenia,
- spadek wagi,
- bóle stawów.
Skóra przybiera szaro-brązowy odcień, u kobiet mogą pojawić się zaburzenia miesiączkowania, a nawet przedwczesna menopauza, z kolei u mężczyzn mogą wystąpić spadek libido i impotencja.
Objawy niedoboru żelaza
Człowiek traci dziennie około 1-1,5 mg żelaza, co jest związane głównie ze złuszczaniem się nabłonka jelitowego. Przyczyn prowadzących do niedoboru żelaza jest jednak wiele. Jednym z pierwszych objawów biochemicznych związanych ze zbyt małą podażą żelaza jest obniżenie stężenia ferrytyny we krwi poniżej 12 μg/l. Kolejną oznaką jest niedokrwistość z niedoboru żelaza, która pojawia się, gdy stężenie hemoglobiny spada poniżej 12 g/dl u kobiet i 14 g/dl u mężczyzn. Najbardziej charakterystyczne objawy niedoboru żelaza to bladość i suchość skóry, a także ogólne zmęczenie i osłabienie układu odpornościowego, co wiąże się z częstszymi infekcjami. Obserwuje się również spadek koncentracji i problemy z pamięcią. U osób z niedoborem tego mikroelementu zdarza się uczucie braku tchu nawet przy niewielkim wysiłku. Spowodowane jest to niewielką ilością tlenu dostarczanego do komórek. Za jego transport odpowiada hemoglobina, której poziom spada, jeśli w organizmie brakuje żelaza. Mogą pojawić się także problemy z cerą, wypadanie włosów i osłabienie płytki paznokcia. Włosy są cienkie i łamliwe, łatwo wypadają, a na paznokciach widoczne są prążki i rowki. Nierzadko pojawiają się zajady, a kąciki ust mają skłonność do pęknięć.
Kiedy wzrasta zapotrzebowanie na żelazo?
Zapotrzebowanie na żelazo zależy od płci i jednocześnie zmienia się wraz z wiekiem. Zwiększa się ono:
- u wcześniaków i noworodków, które nie są karmione mlekiem matki;
- u osób wykonujących intensywne ćwiczenia fizyczne;
- u osób w okresie dojrzewania;
- u osób, u których stwierdzono niedobór witaminy B12;
- u kobiet w ciąży – największe zapotrzebowanie przypada na II i III trymestr; jest to związane ze zwiększeniem liczby czerwonych krwinek, a także transportem żelaza do rozwijającego się płodu i łożyska;
- u kobiet karmiących piersią.
Kto jest zagrożony niedoborem żelaza?
Żelazo to mikroelement, który organizm pozyskuje z dostarczanego pożywienia. Nierzadko okazuje się, że ilość ta jest zbyt mała. Problem ten dotyczy:
- osób, które stosują nieodpowiednio zbilansowaną dietę wegetariańską lub wegańską;
- osób stosujących restrykcyjne diety odchudzające;
- wcześniaków i dzieci urodzonych w wyniku ciąż mnogich;
- kobiet z obfitymi krwawieniami miesiączkowymi i pomenopauzalnymi;
- osób, u których występują niedobory witaminy B12;
- osób z upośledzonym wchłanianiem z przewodu pokarmowego, na przykład w wyniku usunięcia części żołądka, stanów zapalnych żołądka związanych z zakażeniem Helicobacter pylori;
- osób, u których występują częste krwawienia z przewodu pokarmowego;
- wielokrotnych dawców krwi;
- osób po rozległych urazach i operacjach.
Nie bez znaczenia jest również to, co jemy i jakie leki przyjmujemy. Jak się okazuje, kawa i herbata zawierają garbniki – związki o właściwościach absorbujących, które mogą obniżać ilość wchłanianego żelaza przez układ pokarmowy. Na ten proces niekorzystnie wpływają także produkty mleczne (ze względu na dużą ilość wapnia) oraz pokarmy bogate w cynk, magnez, błonnik i fityniany, które są obecne np. w płatkach owsianych.
Wśród leków utrudniających przyswajanie żelaza znajdują się m.in. te zawierające neomycynę, tetracykliny, inhibitory pompy protonowej czy zobojętniające kwas żołądkowy.
Produkty bogate w żelazo
W przypadku zbyt niskiego poziomu żelaza we krwi bardzo ważna jest odpowiednia dieta. Żelazo można podzielić na dwa rodzaje:
- hemowe – występuje w produktach zwierzęcych; jest lepiej przyswajalne;
- niehemowe – znajdziemy je w produktach roślinnych; jest słabiej przyswajalne niż żelazo pochodzenia odzwierzęcego.
Produkty bogate w żelazo to m.in.:
- mięso – wołowina, cielęcina, wątróbka wieprzowa lub drobiowa;
- ryby – sardynki i makrela;
- warzywa – buraki, szczaw, szpinak, pietruszka (zarówno korzeń, jak i liście), bób, zielony groszek, rośliny strączkowe;
- owoce – czarne i czerwone porzeczki, awokado, maliny, suszone owoce (daktyle, figi, śliwki);
- produkty zbożowe – otręby pszenne, kasza jaglana i gryczana, ryż brązowy.
Żelazo a suplementacja
Niejednokrotnie niedobory żelaza i związana z nimi niedokrwistość, oprócz odpowiednio zbilansowanej diety, wymagają również leczenia farmakologicznego.
Wskazana jest wizyta lekarska i wykonanie badań krwi w celu znalezienia przyczyny dolegliwości i doboru odpowiednich dawek żelaza.
Dostępne preparaty, oprócz związków żelaza, często zawierają jednocześnie kwas foliowy, witaminę C i B12, które przyczyniają się do zwiększenia biodostępności tego mikroelementu. Wchłanianie żelaza jest lepsze, jeśli preparat przyjmiemy na czczo około pół godziny przed posiłkiem lub jego trakcie.
Rynek farmaceutyczny oferuje żelazo w postaci tabletek powlekanych, do rozgryzania i żucia, form o przedłużonym działaniu, a także syropu czy roztworu do wstrzykiwań..
Suplementacja żelaza – działania niepożądane
Po przyjęciu preparatu z żelazem często pojawiają się dolegliwości ze strony układu pokarmowego, takie jak nudności i wymioty, zaparcia lub biegunki. Mogą wystąpić bóle brzucha, uczucie przepełnienia żołądka i ciemne zabarwienie stolca.
Osiągnięcie odpowiedniego poziomu żelaza we krwi często wymaga długotrwałej suplementacji i kontrolowania postępów terapii. Zdarza się także, że w czasie leczenia konieczna może okazać się zmiana preparatu.